Nevşehir Kapadokya'da Peri Bacaları Nasıl Oluştu?

Bugünkü Kapadokya Bölgesi, Nevşehir, Aksaray, Niğde, Kayseri ve Kırşehir illerinin kapladığı geniş bir alanı kapsıyor. Daha dar anlamda kayalık Kapadokya ise Uçhisar, Göreme, Avanos, Ürgüp, Derinkuyu, Kaymaklı, Ihlara ve çevresinden oluşuyor.

Volkanların Patlaması ve Jeolojik Oluşum
Bölgedeki Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ, jeolojik devirlerde aktif birer volkandı. Bu ana volkanlarla birlikte çok sayıdaki küçük volkanın püskürmeleri Üst Miyosen’de, yaklaşık 10 milyon yıl önce başlayıp Holosen’e kadar sürdü. Neojen gölleri altındaki yanardağlardan çıkan lavlar, plato, göl ve akarsular üzerinde 100-150 metre kalınlığında, farklı sertlikte tüf tabakası oluşturdu.

Bu tabakada tüften başka tüffit, ignimbirit tüf, lahar, volkan külü, kil, kumtaşı, marn, aglomera ve bazalt gibi jeolojik kayaçlar yer alıyor. Ana volkanlardan püsküren maddelerle şekillenen plato, şiddeti daha az olan küçük volkanların faaliyetleriyle sürekli değişime uğradı. Üst Pliyosen’den itibaren Kızılırmak başta olmak üzere akarsu ve göllerin bu tüf tabakasını aşındırmasıyla bölge bugünkü halini aldı.

Peri Bacaları Nasıl Oluştu
Vadi yamaçlarından inen sel sularının ve rüzgârın tüflerden oluşan yapıyı aşındırmasıyla “peribacası” adı verilen ilginç oluşumlar ortaya çıktı. Sel suları dik yamaçlarda kendine yol bulurken sert kayaların çatlamasına ve kopmasına neden oldu. Alt kısımlardaki kolay aşınan malzemenin derin oyulmasıyla yamaç geriledi, üst kısımlarda şapka ile korunan konik gövdeler oluştu.

Bu durum, peri bacalarının oluşumunda rüzgârdan çok yağmur sularının yüzey akışının etkili olduğunu gösteriyor. Yağmur sularının güçlü yüzey akıntısı oluşturmasının en önemli nedeni ise bitki örtüsünün azlığı ve tüflerin geçirimsiz olması.

Şapkalı Peri Bacalarının Sırrı
Daha çok Paşabağ civarında görülen şapkalı peribacaları konik gövdeli. Tepe kısımlarında bir kaya bloku bulunuyor. Gövde tüf, tüffit ve volkan külünden; şapka kısmı ise lahar ve ignimbirit gibi sert kayaçlardan oluşuyor. Şapkayı oluşturan kaya, gövdeye göre daha dayanıklı. Bu, peri bacası oluşumunun ilk koşulu. Şapkadaki kayanın direnci, peri bacalarının ömrünü ve yüksekliğini belirliyor.

Peri bacalarının çapları 1 metre ile 15 metre arasında değişiyor. Çatlak aralığı 1 metreden küçük veya 15 metreden büyük olduğunda peri bacası gelişimi gözlenmiyor.

Kapadokya’da şapkalı, konili, mantar biçimli, sütunlu ve sivri kayalar olmak üzere farklı peri bacası tipleri bulunuyor. Bu oluşumlar en yoğun şekilde Avanos–Uçhisar–Ürgüp üçgenindeki vadilerde, Ürgüp-Şahinefendi arasında, Nevşehir Çat kasabası civarında, Kayseri Soğanlı Vadisi’nde ve Aksaray Selime köyü çevresinde görülüyor.

Vadi yamaçlarında yağmur sularının oluşturduğu ilginç kıvrımlar ve lav tabakalarının ısı farkından kaynaklanan renk armonisi de bölgeye ayrı bir özellik katıyor. Bu yapılar Uçhisar, Çavuşin, Güllüdere, Göreme, Meskendir, Ortahisar Kızılçukur ve Pancarlı vadilerinde izlenebiliyor.

Kapadokya, peri bacaları, Erciyes, Hasandağı, Göllüdağ, jeolojik oluşum, tüf, volkanik, Üst Miyosen, Paşabağlar, Avanos, Ürgüp, Uçhisar, UNESCO